Czy walkę z dezinformacją i antynauką można porównać do bitwy o Śródziemie opisanej w tolkienowskiej trylogii „Władca Pierścieni”? Taką właśnie analogią posłużyli się Michael E. Mann oraz Peter J. Hotez w swojej książce „Wojna z nauką. 5 potężnych sił, które niszczą prawdę i zagrażają światu”. Te zmagania nie rozgrywają się jednak w fikcyjnym, fantastycznym świecie, lecz w rzeczywistości, a sami autorzy bardzo bezpośrednio doświadczają ich konsekwencji. Czytamy więc niejako relację z pierwszej linii frontu.

Naukowcy na pierwszej linii frontu

„Wojna z nauką” nie jest wyłącznie analizą zjawiska. To także miejscami opowieść o osobistych doświadczeniach jej autorów. Michael E. Mann, wybitny klimatolog, współautor słynnego wykresu „kija hokejowego”, oraz Peter J. Hotez, lekarz i naukowiec specjalizujący się w chorobach zakaźnych i szczepionkach, wielokrotnie stawali się celem ataków oraz kampanii dezinformacyjnych. Obejmowały one również groźby kierowane pod ich adresem i wobec ich rodzin, a nawet czasową konieczność korzystania z ochrony.

Pięć sił przeciwko nauce

Autorzy próbują uporządkować źródła współczesnego ataku na naukę, wyodrębniając pięć sił, które – ich zdaniem – wzajemnie się wzmacniają. Wracając więc do porównania z trylogią Tolkiena: głównymi antagonistami w walce z nauką nie są Nazgûle, Uruk-hai, Sauron i Saruman, lecz plutokraci, państwa naftowe, profesjonaliści, propagandyści i prasa, natomiast rolę Pierścienia Władzy pełnią paliwa kopalne.

W kolejnych rozdziałach Mann i Hotez omawiają każdą z tych pięciu sił, pokazując, jak interesy polityczne, ekonomiczne i ideologiczne splatają się z mechanizmami działania mediów społecznościowych oraz celowo rozpowszechnianą dezinformacją. Momentami czyta się to niemal jak teorię spiskową – z tą zasadniczą różnicą, że autorzy starają się przedstawiane tezy poprzeć konkretnymi źródłami. Kreśląc sieć wzajemnych powiązań między prominentnymi politykami, przedsiębiorcami, fundacjami i koncernami, skrupulatnie dokumentują swoje twierdzenia. Przypisy zajmują ponad 60 stron, dzięki czemu czytelnik może samodzielnie zweryfikować przytaczane informacje.

Amerykańska wojna z nauką

Największym problemem, z którym podczas lektury „Wojny z nauką” musi zmierzyć się polski, a właściwie szerzej – europejski czytelnik, jest jej niemal całkowite skupienie na Stanach Zjednoczonych. Nazwy organizacji i think tanków oraz nazwiska polityków, które dla amerykańskiego odbiorcy mogą być oczywiste, szybko stają się trudne do śledzenia dla czytelnika z Polski. Sprawia to, że łatwo stracić część powiązań i niuansów opisywanych przez autorów. Z drugiej strony przedstawione w książce mechanizmy działania można bez większego trudu odnieść również do realiów europejskich.

Czy przekona nieprzekonanych?

Nie sądzę również, aby książka przekonała osoby już wcześniej sceptycznie nastawione do nauki. Jej głównymi odbiorcami będą raczej czytelnicy, którzy dostrzegają problem szerzącej się dezinformacji i przynajmniej częściowo podzielają punkt widzenia autorów. „Wojna z nauką” nie pozostawia nas jednak wyłącznie z diagnozą problemu. Ostatni rozdział nie koncentruje się już na odpowiedzi na pytanie „kto prowadzi wojnę z nauką?”, lecz na tym, co możemy z tym zrobić. Mann i Hotez przedstawiają praktyczne sposoby reagowania na dezinformację i pokazują, że uczestnikiem tej „wojny” może być nie tylko naukowiec czy dziennikarz, ale również zwykły odbiorca informacji.

„Wojna z nauką. 5 potężnych sił, które niszczą prawdę i zagrażają światu” może być wyzwaniem dla europejskiego czytelnika i prawdopodobnie nie przekona osób głęboko nieufnych wobec nauki. Jednocześnie pozostawia czytelnika z szerszą wiedzą nie tylko na temat mechanizmów dezinformacji, lecz także z zestawem narzędzi pozwalających lepiej na nią reagować. Pokazuje przede wszystkim, że w tej wojnie nie jesteśmy skazani wyłącznie na rolę obserwatorów.

Książka do recenzji dostarczona przez wydawnictwo Helion.